Klauzula sumienia lekarza. Kiedy można odmówić wykonania świadczenia?
· 5 min czytania
Prawo lekarza, a nie kaprys
Klauzula sumienia to ustawowe prawo lekarza do powstrzymania się od wykonania świadczenia zdrowotnego, które jest niezgodne z jego sumieniem. Nie jest to jednak swobodna możliwość odmowy leczenia każdemu pacjentowi, z którym lekarz się nie zgadza. Chodzi o sytuacje, w których samo wykonanie konkretnej czynności medycznej pozostaje w poważnym konflikcie z przekonaniami lekarza, na przykład dokonanie aborcji.
Z perspektywy lekarza ważne jest to, że prawo nie traktuje go wyłącznie jak wykonawcy żądań pacjenta. Lekarz nadal pozostaje osobą wykonującą zawód zaufania publicznego, ale ma też prawo do ochrony własnej wolności sumienia. Art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty przewiduje możliwość powstrzymania się od wykonania świadczeń zdrowotnych niezgodnych z sumieniem, z zastrzeżeniem art. 30 tej ustawy.
Granica: stan nagły
Najważniejsza granica klauzuli sumienia pojawia się wtedy, gdy pacjent wymaga pilnej pomocy. Lekarz ma obowiązek udzielić pomocy lekarskiej, jeżeli zwłoka mogłaby spowodować niebezpieczeństwo utraty życia, ciężkiego uszkodzenia ciała albo ciężkiego rozstroju zdrowia. W takiej sytuacji klauzula sumienia nie może być użyta jako „tarcza przed działaniem”.
Z punktu widzenia lekarza oznacza to, że najpierw trzeba ocenić, czy sprawa jest nagła i czy brak interwencji może realnie zagrozić pacjentowi. Jeżeli tak, obowiązek ratowania zdrowia lub życia ma pierwszeństwo. Jeżeli nie, lekarz może rozważyć skorzystanie z klauzuli sumienia, ale musi zrobić to w sposób formalnie prawidłowy.
Co lekarz powinien zrobić?
Lekarz, który powołuje się na klauzulę sumienia, powinien zadbać o poprawny zapis w dokumentacji medycznej. Aktualne brzmienie art. 39 wymaga odnotowania faktu odmowy również bezpośrednio w dokumentacji. Jeżeli lekarz wykonuje zawód na podstawie stosunku pracy albo w ramach służby, powinien także uprzednio powiadomić na piśmie przełożonego.
To ważne nie tylko dla pacjenta, ale też dla samego lekarza. Dobrze udokumentowana decyzja pokazuje, że nie była ona impulsem, złośliwością ani odmową „bo tak” lub zwykłą niechęcią do wykonania zabiegu. Była skorzystaniem z konkretnego uprawnienia ustawowego, w określonych granicach i z zachowaniem wymaganych formalności.
Najbezpieczniejsze podejście
Klauzula sumienia chroni lekarza wtedy, gdy jest używana rzetelnie. Najbezpieczniej traktować ją jako wyjątkowe uprawnienie dotyczące konkretnego świadczenia, a nie jako ogólną odmowę kontaktu z pacjentem. Lekarz powinien oddzielić konflikt sumienia od oceny pacjenta, jego stylu rozmowy, poglądów albo roszczeniowej postawy.
Powinien też pamiętać, że klauzula sumienia nie zastępuje obowiązku działania zgodnie z aktualną wiedzą medyczną, należytą starannością i zasadami etyki zawodowej. Dobrze użyta klauzula sumienia nie jest ucieczką od odpowiedzialności. Jest prawną ochroną lekarza w sytuacji, w której państwo nie może wymagać wykonania każdego świadczenia wbrew jego sumieniu.
Bibliografia
Art. 30 i art. 39 ustawy o zawodach lekarza i lekarza dentysty, art. 53 Konstytucji RP oraz wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 7 października 2015 r., K 12/14.
Niniejszy artykuł ma charakter informacyjny i nie stanowi porady prawnej.
Autor: mgr prawa Karolina Zdrojek